Í aðdraganda jóla 1857 dundu yfir Kollsvíkurbæinn mestu hamfarir sem þar hafa orðið á landi, þegar Kollsvíkurbærinn sundraðist og manntjón varð.  Lengi var á huldu hvað gerst hafði.

 (Myndin er af hellumálverki Sigríðar Guðbjartsdóttur Láganúpi, af Kollsvíkurbæ sem líklega var að mestu byggður eftir að þeir atburðir gerðust sem hér er lýst).sg kollsvik gamlibaer

Eftirfarandi frásögn er skráð af Össuri Guðbjartssyni eftir lýsingu Sturlu Einarssonar, sem var sjónarvottur, og Guðbjartar Guðbjartssonar föður síns, sem kunnugur var fólki sem þarna átti um sárt að binda.  Össur segir:

Það mun hafa verið 3. desember 1857 sem atburður sá gerðist er hér verður frá sagt.  Honum er hér lýst af sjónarvotti er greinir allar aðstæður og atburðinn í heild, eins og hann var.  Þessi sjónarvottur var, eins og undirskriftin ber með sér; Sturla Einarsson frá Brekkuvelli á Barðaströnd, sem þá er þetta gerðist var við smíðar í Kollsvík.  Frásögn hans er hér látin halda sér orðrétt, en hún er enn til; skrifuð af honum sjálfum. Þar segir svo:

 „Staddur í Kollsvík, að mig minnir 1855 eða -6.  Ég var nýbyrjaður að smíða innanum stofuhús, er átti að verða.  Það stóð fremst af húsum, og var gengið í endann á því úr göngum beint á móti eldhúsdyrunum.  Búið var að leggja loftið í það.  Þetta var fyrir jólaföstu og var nú fimmtudagsmorgun, en heilan sólarhring áður var að hlaða niður fönn í blæjalogni, svo ekki varð komist um jörðina fyrir djúpfenni.  Átta manneskjur voru í baðstofunni, en annað fólk í fjósi og hlöðu og ég í þessu húsi með ljós.  Var þá kominn austnorðan garður með frosti.  Það voru kistur meðfram langveggnum, sem ég stóð upp á og var að negla lista kringum opið neðanundir loftinu. 

Heyrði ég þá skruðning upp yfir mér.  Það var hellurefti á húsinu.  Það hljóp í mig kjöllur og ég hljóp eftir kistunum að gaflinum.  Sá ég þar út og í dauðans ofboði þrengdi ég mér í glufuna.  Þegar ég var kominn með höfuðið út fann ég að ég var að festast, en með Guðs aðstoð gat ég brotist út.  Ég ætlaði að leita hælis í bænum og kasta mæði, en þegar ég kom í bæjardyrnar sá ég vegsummerkin.  Var þá snjórinn langt fram í göngum.

Ég fór samt í eldhúsdyrnar að kasta mæði, en litlu seinna heyrði ég Halldóru gömlu (Tómasdóttur) vera að kalla á mig innan frá.  Fór ég þá innar í bæinn.  Hafði Halldóra verið í búrinu að matbúa þegar þetta skeði.  Ekki stóð uppi af baðstofunni nema sláin yfir standþilinu fyrir framan búrið.  Hafði loftið í búrinu sporðreist ofan á ílát við gaflinn, og var hún þar undir.  Reif ég þá frá þilinu að ofanverðu til að brjóta það með hennar hjálp að innan; þá gat ég komið henni út.  Kom þá Bjarni Bjarnason yngri, barnakennari, til mín.  Hafði hann einn komist út úr baðstofunni þegar hún féll.  Hann sat þá á stól undir efri hliðinni.  Hann sagði að það hefði opnast með upsinni og hann komist þar út. 

Það féll í slétt yfir allt í veðurofsanum og moldinni.  Bað þá Halldóra okkur að leita eftir Magdalenu, því að hún vissi hvar hún sat á rúmi uppi yfir búrinu áður en þetta skeði.  Við fórum að reyna að grafa þar niður, berhöfðaðir og berhentir, en jafnóðum fylltist þó allt.  Á endanum gátum við komist að, þar sem hún var.  Lá hún upp í loft og lá langband yfir brjóstið á henni, fyrir ofan þykktina því hún ól barnið skömmu eftir nýárið.  Mátti ekki seinna vera að bjarga lífi hennar.

Var nú árangurslaust að leita, því að einlægt dreif slétt yfir, meir og meir, af veðrinu og moldinni; svo að ekki varð meira aðhafst þann dag.  Ekki voru aðrir menn þarna (til leitarinnar) en við tveir að berjast úti.  Guðbjartur (húsbóndinn) var út á Látrum. 

Á föstudagsmorgun var (veðrið) vægara og moldarminna.  Voru þá fengnir menn af hinum bæjunum (í Kollsvíkinni, til að leita í rústunum).  Fundust þá systkinin þrjú; Gísli, Guðrún og Dagbjartur, og var mest af Dagbjarti dregið.  Varð að bera hann (inn).  Gísli var orðinn hálf stirðnaður upp að mitti.  Var hann fastur milli viða, svo að það smá dró af honum.  En aftur á móti réttist Dagbjartur heldur við.  Var Gísli dáinn fyrir kvöld.  Ekki fannst fleira þann dag. 

Vantaði nú þrjár manneskjur; Ingibjörgu, konu Bjarna eldra; móður Bjarna yngra (Bjarnasonar barnakennara sem fyrr getur), og tvö börn; fósturdóttur Halldóru gömlu (Tómasdóttur, Þuríði Einarsdóttur) á áttunda ári, og Halldóru, dóttur Guðbjartar, á þriðja ári.  Voru þau í rúmi um þveragafl yfir búrinu, en þar var skaflinn kominn upp á gaflhlað.  Hugðu allir þær manneskjur liðnar. 

Guðbjartur kom þá heim um kvöldið.  En á laugardaginn var sent inn á Bæi (þ.e. Hænuvík) til þess að fá menn til að hjálpa, og komu þeir á sunnudagsmorgun.  Þá var gott veður, og þegar hafist handa að grafa eftir börnunum.  Komumst við að rúminu, og var það heilt og óbrotið, en sigið ofan með gaflinum sporðreista, sem fyrr um getur.  Það voru tvö rúm á loftinu; þvertum, og hátt þil á milli rúmanna.  Lágu þar viðir á, og var holt yfir rúminu.  Þar voru bæði börnin; vel lifandi og ósködduð, utan yngra barnið var með hendina útundan (ábreiðunni eða sænginni) og af því missti hún af litla fingrinum.  Nú vantaði Ingibjörgu, og á endanum fannst hún undir fönninni sem hafði þeyst fram í göngin í fyrstu.  Auðséð var að hún hafði kafnað strax.

Það var hár galti við baðstofugaflinn.  Hann var sem skorinn í sundur um miðjar hliðar, og stóð eftir stúfurinn að neðan.  Þessi kraftur fór þvert með vind(átt); það sást á brakinu úr húsunum, sem hafði fokið allt að 200 faðma frá bænum.  Þegar þetta skeði var Bjarni eldri á leiðinni úr hlöðunni heim að bænum og gekk við skákreku.  Sagði hann okkur síðar frá því að þegar hann kom í miðja lágina, þar sem mest var fönnin, sýndist honum bregða sorta yfir.  Og í sama vetfangi fór hann á kaf í fönnina og missti rekuna.  Fannst hún ekki fyrr en upp leysti, og var þá niðri á Undirtúni (ca 200 faðma frá þeim stað sem Bjarni missti hana) í sömu stefnu og hitt brakið.

Þrem dögum eftir (slysið) fann ég hamarinn sem ég var að keyra naglann með þegar þetta skeði; inn í eldhúsdyrum.  Hafði ég haft hann í hendinni er ég var að bjótast út, og ber ég þess menjar á sjálfum mér ennþá þegar ég kem við knýtt beinin í brjóstinu á mér vinstra megin.  Þegar ég var búinn að smíða um manneskjurnar (sem dóu í slysinu) komst ég með naumindum heim til mín og lagðist (í rúmið).  Þetta er mér allt í fersku minni, sem það hefði gerst í gær.

Ritað af Sturla Einarssyni sem staddur var í Kollsvík við smíðar þegar þetta gerðist“. 

Heimilisfólk í Kollsvík, það er hér getur um að einhverju leiti, var sem hér segir:
Guðbjartur Ólafsson, húsbóndi
Magdalena Halldórsdóttir, kona hans
Halldóra Guðbjartsdóttir, barn þeirra hjóna
Halldóra Tómasdóttir, móðir Magdalenu
Þuríður Eiríksdóttir, fósturdóttir Halldóru Tómasdóttur, þá á 8. ári
Bjarni Bjarnason yngri, barnakennari
Bjarni Bjarnason eldri, faðir Bjarna Bjarnasonar yngri
Ingibjörg Bjarnadóttir, kona hans; dó í rústunum
Gísli Gíslason, piltur um tvítugt, dó einnig í rústunum
Guðrún Gísladóttir, systir Gísla. 

Svo sem um getur í frásögn Sturlu voru tveir og hálfur sólarhringur liðnir frá því bærinn hrundi og þangað til búið var að finna allt fólkið.  Á þessum tíma kólu þrír fingur af vinstri hendi Halldóru Guðbjartsdóttur, sem þá var á þriðja ári.  Einnig kólu fjórir fingur að mestu af Guðrúnu. 

Heimildarmaður minn að því sem hér er sagt, auk frá sagnar Sturlu, er faðir minn Guðbjartur Guðbjartsson.

Össur Guðbjartsson 

Eftirmáli

Sturla Einarsson var af Kollsvíkurætt; barnabarn Einars Jónssonar sem ættin er rakin frá; sonur Einars Einarssonar bónda á Hnjóti.  Í bókinni „Kollsvíkurætt“ lýsir Trausti Einarsson Sturlu svo:  „Hann var fæddur á Hnjóti 4. mars 1830; dáinn á Brekkuvelli 22. apr. 1922.  Bóndi í Vatnsdal 1852-1870.  Stundaði smíðar jafnframt búskapnum; bæði húsa- og skipasmíðar.  Meðal annars endursmíðaði hann hákarlaskipið Fönix (eldra Fönix) í Kollsvík.  Fönix var sexæringur en Sturla stækkaði hann nokkuð.  Eftir að hann hætti búskap í Vatnsdal mun hann aðallega hafa fengist við smíðar.  Hann var að smíða stofuhús í Kollsvík þegar bærinn hrundi þar 3. des. 1857, og meiddist nokkuð á brjósti.  Kona Sturlu var Hólmfríður Jónasdóttir“.  Sturla eignaðist 6 börn og frá honum er allmikill ættleggur kominn. 

Össur Guðbjartsson (faðir minn) ritaði upp frásögn Sturlu og gerði þær viðbætur til skýringa, sem hér eru skáletraðar.  Handrit Sturlu er varðveitt á Láganúpi.  Össur var einnig af Kollsvíkurætt og var, líkt og faðir hans,  ævilangt bóndi á Láganúpi; fæddur að Grund í Kollsvík 19. febrúar 1927 og lést 30. apríl 1999.  Össur var um margra ára skeið kennari í Rauðasandshreppi; hreppsnefndarmaður og oddviti, auk fjölda annarra trúnaðarstarfa, s.s. fulltrúi á búnaðarþingum og í Stéttarsambandi bænda.  Össuri var hugleikin varðveisla menningar fyrri tíma, og beitti sér m.a. fyrir því að stofnað yrði héraðsskjalasafn á svæðinu.

Atburður sá sem hér er lýst hefur að vonum orðið Kollsvíkingum minnisstæður æ síðan.  Ýmsu hefur verið velt upp um eðli þessara hamfara, og á tímabili var talið að þarna hefði skýstrokkur verið á ferð, eða að hlaðist hefðu þau ókjör af snjó á bæjarþökin að þau hafi gefið sig, með myndun mikillar þrýstibylgju. 

Í ljósi nútíma veðurfræði og reynslu síðari tíma, má með nokkurri vissu álykta að þarna hafi fallið snjóflóð úr Núpnum; af þeirri gerð sem nefnd er „kófhlaup“.  Þá ályktun má m.a. draga af því að laust fyrir aldamótin 2000, þegar Hilmar bróðir minn var bóndi í Kollsvík, kom snjóflóð niður á nákvæmlega sama stað; yfir tóftirnar á Bæjarhólnum þar sem bærinn stóð þegar atburðirnir gerðust.  Af hinni nákvæmu lýsingu Sturlu má sjá ýmis einkenni slíks hlaups.  „Heilan sólarhring áður var að hlaða niður fönn í blæjalogni, svo ekki varð komist um jörðina fyrir djúpfenni“ segir Sturla.  Daginn sem flóðið féll gerði „austnorðan garð með frosti“.  Við þá veðurstöðu kembir snjó sunnantil í Núpsbrúnina; beint yfir Bæjarhólnum og frostið sér um að festa snjóinn í gríðarmikla hengju. Þegar þyngslin verða yfirsterkari brunar þessi mikli massi niður Núpshlíðina á ógnarhraða; ofaná loftpúða.  Sturla heyrir „skruðning yfir sér“; Bjarni eldri „sá sorta bregða yfir“ og flóðið þeytir skáreku úr hendi hans 200 faðma niðu á Undirtún“í sömu stefnu og hitt brakið“.  Flóðið fer „þvert á vindátt“, en vind hefur þá lagt niðurmeð Vegghömrum og norðurmeð Urðunum.  Flóðið kubbar í sundur hey sem stendur við baðstofugaflinn.  Öll ummerki í rústunum líkjast því sem nú er þekkt eftir snjóflóð.  Þrýstingurinn sprengir bæinn; snjófargið þéttist þegar loftið fer úr og örðugt reynist að grafa í  gegnum það.

Í ljósi þeirra ógnarkrafta sem hér voru á ferð, og síðari reynslu af snjóflóðum, má teljast mesta mildi að manntjón skyldi ekki verða meira í Kollsvík þennan dag.  Merkilegt er og að ekki skuli finnast sagnir af mannskaða á þessum stað frá fyrri tímum, en þarna hefur Kollsvíkurbærinn líklega staðið frá landnámstíð.

Íbúðarhús var byggt nokkru neðar árið 1918, en þar er ekki hætta á snjóflóði úr Núpnum.

Valdimar Össurarson frá Láganúpi.