Verstöðvum og búskap í Kollsvík er ágætlega lýst í þessu viðtali Jóns Bjarnasonar sem birtist í Sunnudagsblaði Þjóðviljans 1964.  Rætt er m.a. við Guðbjart Guðbjartsson og Hildi Magnúsdóttur á Láganúpi.  Einnig Kristján Júlíus Kristjánsson frá Grundum.

jon bjarnasonJón Bjarnason (1909-1967), þáverandi ritstjóri Sunnudagsblaðs Þjóðviljans, ritaði eftirfarandi grein í blað sitt, eftir ferðalag um Rauðasandshrepp árið 1964.  Jón var fæddur og uppalinn á Laugum í Dalasýslu.  Fylgdarmaður hans í þessari ferð var Gunnar Össurarson frá Kollsvík; þá búsettur syðra.  Greinarnar birtust í 6., 7., 8. og 9.  tölublöðum 4.árg. Sunnudagsbl.Þjóðviljans árið 1964. 

 

  1. hluti: „Vermannabúðir hafa þar til forna verið“.

Af háfjallinu lítum við niður á Blakkinn og hafið fyrir utan; sólglitað og kyrrt til ysta sólarhrings.  Af brúninni nokkru neðar liggur víkin framundan.  Haf og land í svo friðsælum faðmlögum þessa stundina að hvergi kögrar við stein.  Upp af víkinni hóflaga láglendi; tún og þrír bæir.  Innan stundar nemum við staðar á hlaði bæjarins sem fyrr er komið til; Kollsvíkur. 

Kollsvík er landnámsjörð þess er var fóstbróðir Örlygs, sem Örlygshöfn er kennd við; um það ber öllum heimildum saman.  Svo virðist sem þá fóstbræður hafi greint töluvert á, þvi Örlygur hafði með sér „plenaríum, járnklokku og gullpening og mold vígða“ og hafði heitið heilögum Patrek fóstra sínum í Suðureyjum að helga Kólumkilla byggingu þá er hann reisti í nýju landi.  Þessu var á annan veg farið um Koll.  Er þeir fengu storma við Ísland „hét Örlygur á Patreks biskup fóstra sinn til landtöku þeim, og að hann skyldi af hans nafni gefa örnefni þar sem hann tæki land“.  Og enn í dag heitir fjörðurinn sem hann lenti í Patreksfjörður, eftir heilögum Patreki biskupi á Suðureyjum.  En Kollur hét á Þór, segir sagan.  „Þá skildi að í storminum, og kom hann þar sem Kollsvík heitir; og braut hann þar skip sitt“. 

Hér verður ekki fylgt þeirri tísku að láta í ljós efasemdir um að þeir Kollur og Örlygur hafi nokkru sinni verið til, en bent á að frásögnin af landtöku þeirra gæti hafa litast í höndum höfundar eða afritara.

Það þarf engan sjómann til að skilja hversvegna sá þeirra fóstbræðra sem tekur land langt inni á Patreksfirði kemst slysalaust á land með hafurtask sitt, en hinn sem lendir í stormi í skeifulaga vík fyrir opnu hafi brýtur skip sitt.  Af frásögn söguritarans skilst að orsökin til þess hve misvel þeim ferst landtakan er sú að Örlygur hét á kaþólskan biskup, en Kollur á hinn heiðna Þór.  Verður tæpast varist þeirri hugsun að hér stjórnist höfundar af guðstrúareinfeldni eða klerklegum áróðri, samkvæmt þeirri kaþólsku siðfræði að tilgangurinn helgi meðalið.  Ekki meira um það.

Kominn heim 

Skammt niðri á túninu er fólk að breiða töðu.  Þangað stefnir nú Gunnar, og áður en ég átta mig hefur hann fleygt af sér jakkanum og þeytir töðunni umhverfis sig.  Kveðjur verða auðsjáanlega að bíða þar til á eftir.  Augsýnilega er honum kunnugt hve dýrmæt bóndanum er hver stundin á svona blessuðum sólskinsmorgni.  Svo eru töðusætin öll að velli lögð og Gunnari er heilsað sem hinum glataða syni.  Hann er kominn heim.  Hér í Kollsvík leit Gunnar fyrst dagsins ljós; hér sleit hann barnsskónum; hér dró hann fyrst fisk sinn úr hafinu.  Og hér hefur hann áreiðanlega gert fyrsta smíðisgrip sinn.

Ættarsetur um aldir

Í Kollsvík býr Ingvar Guðbjartsson og kona hans Jóna Snæbjörnsdótir Thoroddsen, en á Láganúpi býr Össur bróðir hans og kona hans Sigríður Guðbjartsdóttir.  Vart þarf að taka fram að báðir eru þeir komnir af þeirri Kollsvíkurætt sem dr. Trausti Ólafsson frá Breiðavík gerði landskunna með riti sínu.  En ætt þessi mun nú ekki aðeins dreifð um allt Ísland, heldur og þrjár heimsálfur!  Hér bjó Einar, forfaðirinn, sem raunar var innst úr Breiðafirði; frá Hallsteinsnesi við Þorskafjörð.  Síðan hafa afkomendurnir búið hér hátt í tvær aldir.

Gegnt opnu Grænlandshafi

Að lokinni nokkurri dvöl í Kollsvík höldum við dvölinni áfram yfir að Láganúpi.  Það er drjúgur spölur  milli bæjanna.  Á miðri leið er Stekkjarmelur, en þar var búið til ársins 1962.

Á hverju hefur fólkið lifað í þessari vík frá upphafi Íslandsbyggðar?  Fjöllin hér fyrir ofan eru, sem víðast hvar á Vestfjörðum, gróðurlaus grjóturð; réttnefnd öræfi.  Láglendið í víkinni hefur frá upphafi verið mýri, fljótandi í vatni, þar til núverandi bændur hafa með miklum dugnaði breytt stórum spildum í rennislétta töðuvelli.  Hér hefur því ekki verið land fyrir fjárhjarðir sem búskapurinn gat byggst á.  Að vísu mun notadrjúgt land suður með sjónum, sunnan Hnífa og í Breiðnum, en samt myndu bændur vanir heiðalöndum tæpast setjast hér að.

Við fáum svar við þessari spurningu.  Erindi okkar Gunnars er einmitt að rifja upp vitneskju um lífið hér fyrrum.  Og sjórinn hefur löngum verið hið „hálfa líf“ þeirra er hér bjuggu.  Á Láganúpi er Guðbjartur, faðir fyrrnefndra bræðra.  Hann er nú 85 ára og hefur allan sinn aldur verið í Kollsvík og er hverjum manni kunnugri sögu byggðarinnar á þessari öld.  Og við höfum ekki lengi verið á Láganúpi þegar Gunnar hefur fengið þennan frænda sinn til að varpa af sér kyrrsetufeldinum.  Það kemur glampi í augu Guðbjarts þegar hann fer að rifja upp lífið í Verinu; Kollsvíkurveri, þegar hann var ungur.  Kollsvíkurver er gömul verstöð; líklega frá landnámstíð, og Guðbjartur réttir okkur Jarðabók þeirra Árna Magnússonar og Páls Vídalíns til sönnunar því að Verið hafi ekki fyrst orðið til á öldinni sem leið.  Við skulum líta á hvað Jarðabókin segir:

„Stærri skip væru heppilegri“

Í Jarðabókinni segir að árið 1703 hafi á Láganúpi verið 8 manns í heimili og á hjáleigunum, Hólum og Grundum 9 manns, eða samtals 17 manns.  „Heimræði er þar ár um kring, en á vorið er þar vertíð frá sumarmálum til þingmaríumessu“.  Þá segir að þar gangi nú árið um kring 3 þriggja manna för, og eigi Guðrun Eggertsdóttir á Bæ á Rauðasandi tvö þeirra.  Innan sviga segir Árni á erlendu máli: „Stærri skip væru heppilegri segja bændurnir“.  Í svigaathugasemd annarsstaðar í bókinni telur Árni að jarða- og skipaeigendur hafi bátana svo litla í því augnamiði að ná undir sig sem flestum „skipshlutum“!  Ennfremur segir að á vorvertíð gangi auk þess frá Láganúpi 2 þriggjamannaför; 1 fjögurramannafar og 1 fimmmannafar.

Vermannabúðir hafa verið þar til forna verið

Þá segir ennfremur:  „Vermannabúðir hafa þar til forna verið 18.  Nú eru þar uppi 4, sem þessar inntökuskipshafnir liggja við.  Við til þeirra leggur landeigandi.  Sumum af þessum búðum hefur til forna ketill fylgt, nú öngum.  Lyng til eldiviðar rífa vermennirnir í Láganúpslandi frí.  Þar er engin skipaleiga.  1 skipshlutur.  Allur fiskur skiptist að jöfnu, þá skipt verður.  Seglfiskar, maðkafiskar engir.  Lóðir kunna ei brúkast sökum strauma.  Segl brúkast þar (á heimaskipinu öðru landsdrottins leggur formaðurinn það til).  Lending í Láganúpslandi er nærri ótæk sökum brims og grynninga.  Seila menn allan fenginn út og flytja svo skipin í eina lending sem er í Kollsvíkurlandi og setja þau þar upp...   Beita er maðkur og brandkóð (smálækjasilungur).  Item heilagfiski á vor.  Manntalsfiskar engir.  Hospitalshlutur skiptist þar.  Seilarólar og seilastrengi leggja skipaeigendur til með skipunum“.

Kollsvíkurver

Af þessu er ljóst að þótt vermannabúðir hafi til forna verið í Láganúpslandi, þá hefur uppsátrið raunverulega verið í Kollsvík, og þangað færast verbúðirnar einnig síðar.  Um Kollsvík segir Jarðabókin m.a.:

„Verstaða er þar ekki né hefur verið, nema því aðeins að stundum hafa þar gengið 2 skip og nú eitt skip sýslumannsins; Ara Þorkelssonar, þriggjamannafar.   Heimamenn gjalda engan toll af því veri, en aðkomandi fimm álna toll; nema fyrir góðvild sé eftir gefið.  Heimabúenda skip ganga nú tvö af hvors hendi, allt smábátar og þriðji bátur sem bróðir Jóns (annars bóndans; bróðirinn stundaði aðeins sjó) á og er formaður fyrir.  Þegar veður er ógæft gengur ei nema eitt skip af hvors bónda hendi, og fleyta þá hvörju því allir hásetar af bátunum“.  á Kollsvíkurbæjunum tveimur voru þá 20 manns; eða samtals á bæjunum í víkinni 37 manns.

Raunsönn lýsing

Í Jarðabókinni eru svör bændanna við spurningum þeirra Árna og Páls.  Hún er þannig unnin að hún er talin besta heimild sem nokkur Evrópuþjóð hefur á þessum tíma um hag þjóðar og ástand landsins.  Þeir félagar hafa auðsjáanlega spurt ýtarlega; ekki aðeins um kosti heldur og kvaðir þær og álögur sem landsmenn bjuggu við.  Að vísu virðist ókostum mjög á loft haldið.  „Af illum er jafnan ills von“ og þá sem nú bjuggu landsmenn við illa stjórn.  Munurinn þó sá að þá laut þjóðin erlendu einræði; nú er stjórn landsins á ábyrgð Íslendinga.  Er ekki ósennilegt að landsmenn hafi átt von á að álögur og kvaðir yrðu þyngdar á þeim ef þeir héldu kostunum óþarflega fram.  Samt er Jarðabókin raunsönn lýsing á högum þjóðarinnar og landinu á þessum tíma.

Voru ungir í Verinu

Næst höldum við svo niður í Kollsvíkurver.  Það gengur hvít skeljasandstunga alllangt upp í gróðurlendið.  Kollsvíkurmegin við hana er verstöðin.  Við erum svo heppnir að hafa ekki aðeins Guðbjart að leiðsögumanni, heldur eru og Júlíus Kristjánsson í Efri-Tungu og Ólafur Halldórsson báðir staddir hér, og eru nú allir á leið „í verið“, en allir þessir þremenningar voru vermenn hér frá æsku langt fram á fullorðinsár.  Eftir þeim, en einkum Guðbjarti, er það einkum haft sem hér verður frá sagt. 

Í Kollsvíkurveri

sg veridFrá veginum og niður í Verið er farið eftir grasbala sem er nokkru hærri en umhverfið.  Víða er þar hvítt í rót, er segir okkur að grund þessi sé uppgróin alda úr skeljasandi.  Við göngum úr bílnum neðarlega á grasbalanum.  Framundan, niðri á bakkanum, er veggur við vegg; sumir hálfsokknir, aðrir hálfhrundir eða rifnir.  Sumsstaðar marka aðeins nokkrir hálfsokknir undirstöðusteinar fyrir þar sem verbúðir hafa staðið, en nokkrir veggir eru enn uppistandandi í nær fullri eða fullri hæð. 

Sólin skín og lognaldan sleikir fjörusandinn.  Vermennirnir gömlu verða á svipstundu ungir í annað sinn.  Þeir lifa hér liðna sögu; sjá horfin andlit og liðna atburði; allt verður þeim saga hér.  Og þeir taka að ræðast við; þylja nöfn sem okkur hinum eru framandi, og minnast atburða með meiri hraða en eftir þeim verður haft.  Vafalaust höfðu þeir margs frásagnarverðs að minnast ef tóm hefði gefist til.

Milljónafélög hverfa – grasið heldur velli

Það rennur lítill lækur til sjávar gegnum mitt Verið.  Á báðum bökkum hans hafa verbúðirnar staðið. Hluti annars bakkans er þakinn hvítum sandskafli, en það hindrar vermannina gömlu ekki í að segja frá.  Þeir vita nákvæmlega í hvaða röð búðirnar voru.  Þar sem aðrir sjá aðeins sandskafl sjá þeir nú í huganum búðir og menn að störfum.  „Þessi veggur var steinbítshrýja, .... þessi bunga (úr sæbörðu grágrýti) var fiskreitur“ o.s.frv.  Hér á bakkanum byggði Milljónafélagið salthús fyrir aldamót, og það líður ekki á löngu þar til þeir hafa fundið undirstöðu þess niðri í grassverðinum.  Nú eru þarna aðeins einstöku steinar sjáanlegir upp úr mjúkum grassverði bakkans.  Milljónafélög stofnast og splundrast; salt leysist sundur; hús grotna; milljónarar og öreigar ljúka æviferli og eru lagðir til hvíldar, en grasið heldur velli og þekur amstur og spor kynslóðanna mjúkum angandi feldi; svo lengi sem sólin skín.  Og nú skulum við kynnast einhverju broti af því sem þremenningarnir rifjuðu upp.

Gömul verstöð – Ný verstöð

gudbjartur og hildurMyndin er af Guðbjarti Guðbjartssyni og Hildi Magnúsdóttur, á Láganúpi.

„Fyrst þegar ég man eftir“, segir Guðbjartur sem er aðalheimildarmaður þess sem hér verður sagt, „... reru hér ekki nema heimamenn.  Þegar farið er að fiska þorsk á lóðir hefst aftur fyrir alvöru verstöð fyrir aðkomumenn.  Þeir byrjuðu á Látrum á vorin og færðu sig svo í Kollsvík þegar fiskur var genginn norðar“.

„Hvenær var byrjað með lóðir, og hver gerði það“?

„Byrjað var með lóðir í Kollsvík vorið 1894.  Hákon Jónsson (móðurbróðir Gunnars Össurarsonar) byrjaði með þær.  Taumarnir voru fyrst unnir úr frönskum línum; raktir úr þeim.  Hákon mun hafa verið einn með lóðir fyrsta vorið sem þær voru notaðar hér.  Þórður Guðlaugsson kom með þessa nýjung frá Djúpi“.

„Þá hafa ekki verið frystihús með beitusíld; hverju beittuð þið“?

Það var beitt hrognkelsi og steinbítsgormi.  Seinna var svo farið að beita kúfiski.  Ég held að Einar heitinn í Hringsdal hafi fyrstur manna notað kúfiskplóg, en aðrir segja að Sumarliði gullsmiður, ömmubróðir minn (Guðbjartar) hafi fyrstur verið með hann“.

Milljónafélag - Útflutnings“höfn“

„Þegar farið er að fiska þorsk á lóðir hefst verstöð fyrir aðkomumenn aftur fyrir alvöru, og munu hafa verið 25 eða 26 sem voru hér með lóðir um skeið.  Þá hefur verið hundrað manns í Verinu, en heimamenn í Kollsvík bjuggu í Verinu á vertíðinni.  Þangað til farið var að nota lóðir var mest fiskaður steinbítur og hann var hertur.  Þorskurinn var saltaður og þurrkaður“

„Var þá fiskverkunarstöð“?

Já, menn verkuðu fiskinn sjálfir.  Milljónafélagið byggði hér salthús; þarna á balanum (og nú benda þeir enn þangað sem gráir sæbarðir steinar gægjast upp úr grasinu) árið 1898, og það mun hafa staðið fram um 1910.  Maður að nafni Gísli Sigurðsson smíðaði það.

Fiskurinn var þveginn í körum, læknum og jafnvel bátum.  Þegar þvegið var í bátum var bátnum hallað aftur og þvegið í skutnum beggja megin frá“.

Fiskbein til manneldis

„En hér var engin höfn; hvernig fluttuð þið saltið hingað og fiskinn burt“?

„Saltið var mest flutt hingað frá Patreksfirði í bátnum Kára.  Saltfisknum var oft skipað út í flutningaskip er lögðust hér fyrir utan og tóku hann.  Stundum komu líka skip er sóttu þurrkuð fiskbein og fluttu þau á staði þar sem beinakvarnir voru, og þau voru möluð.  Fiskbein voru líka geymd og þurrkuð; barin og notuð bæði fyrir menn og skepnur.  Eitt hundrað af steinbítshausum var metið til jafns við eina alin af heyi og 100 af hryggjum var líka metið til jafns við 1 alin.  Við gömlu búðirnar voru reitir til að þurrka beinin“.

Tollur – Hrísrif

„Nú segir í Jarðabókinni um toll sem hver skipshöfn var látin greiða í verstöðvunum; var sú venja ekki enn við líði“?

„Jú, greiddur var 12 kr. tollur af hverju fjögurra manna fari.  60 steinbítar gerðu þá 12 kr.  Auk uppsáturs, búða og reita höfðu vermenn einnig ókeypis hrísrif til eldiviðar og eyddist hrís og lyng mjög á þessum árum“.  (Hér kemur skýring á berangrinu, strax og kemur upp fyrir láglendismýrarnar).

„Var þá engin mótekja hér“?

„Jú, það var stunduð mótekja allt þar til fyrir 10 árum, og það er hér mikill mór; en erfitt er að taka hann vegna vatns.  Þegar kom að botni, sprakk hann upp vegna vatnsþrýstings“.

Róðrar

„Hvenær hófst svo vertíð á vorin“?

„Það var alltaf byrjað á einmánuði að þvo fisk frá haustinu áður, og um sumarmál að hvolfa upp bátunum og sjóbúa þá.  Róðrar hófust svo strax og gaf“.

Hvernig var róðrum hagað“?

„Róið var eftir föllum; oftar á flóði en fjöru.  Komið var að landi um fjöru og alltaf tvíróið.  Byrjað var að leggja norður eftir og byrjað að draga þegar fór að lina straum.  Beitt var kúfiski, og hafði báturinn 10 lóðir eða 1000 króka.  Við höfðum skeljar í poka og skárum úr meðan legið var yfir.  Þegar var stórstraumur var þetta erfitt verk því alltaf var „beitt út“; þ.e. línan var dregin með borði; ekki innbyrt, og beitt jafnóðum og fiskurinn var tekinn af henni.  Byrjað var að gera að á fjörunni.  Væri mikill afli, var einn maður skilinn eftir í landi við aðgerð, en þrír fóru fram aftur.  Tvíbeitt var í hverjum róðri, og voru þannig beittar 40 lóðir á dag.  Stundum var þríróið; sérstaklega undir hvíldardag.  „Uppstigningardagsmessa“ byrjaði á uppstigningardag (fimmtudag) og var róið látlaust fram á laugardag.  Fyrir kom að það var fimmróið“.

„Er góð lending“?

„Það eru sker fyrir utan, dálítið varasöm ef ekki er rétt farið, en lendingarleiðir voru farnar eftir því hvernig stóð á áttum.  Það voru Miðleið, Syðstaleið og Grynnstasund.  Enn sunnar var snorralending milli Selkolls og norðan Breiðaskers að sunnan“.

Harðfiskur – Bjargfugl

„Hver var aðalmaturinn áður fyrr“?

„Harðfiskur –steinbítur- og fugl voru aðalmaturinn.  Nauðsynjar úr búð voru keyptar fyrir veturinn, en sumir höfðu ekki efni á því og urðu að kría út lán þegar komið var fram á vetur“.

„Sóttuð þið fuglinn í Látrabjarg“?

Já, áður fyrr voru farnar bjargferðir héðan frá Kollsvík.  Guðbjartur Ólafsson var þá aðalbjargmaðurinn.  Fólk lifði þá mjög mikið á fugli.  Þannig átti Erlendur Kristjánsson á Látrum stundum 16 olíuföt með söltuðum fugli“.

Hákarlaveiðar

„Stunduðuð þið ekki líka hákarlaveiðar héðan“?

„Jú, það var hákarlaskip í hverri vík.  Hér var það teinæringur sem hét Fönix.  Hann var notaður fram um aldamót.  Hákarlaskipið á Látrum hét Egill; Dvalinn í Breiðavík, og Svanur í Hænuvík.  Farnar voru nokkrar ferðir til að veiða hákarl þegar kom fram á vetur.  Lifrin var brædd og seld í verslanir.  Hákarlalýsi var og notað heima í bræðing“.

Adam og Eva

„Og búðanöfn“?

„Búðirnar voru oftast kenndar við mennina sem í þeim voru.  Hér voru einkum margir Barðstrendingar; Sigmundur og Rögnvaldur í Hergilsey voru hér eitt vor.  Búð Kollsvíkurmanna hét Heimamannabúð.  Napi eða Napandi hét búðin yst á klettinum við sjóinn, en nyrsta búðin Norðurpóll.  Ein búin hét Rifskinna; önnur Jerúsalem; þá Gómorra, og efsta búðin var kölluð Eva.  Og hjallur sem stóð við neðri gafl hennar hét Adam“.

Strákamelur.  Föst byggð

„Strákamelur heita sléttar þurrar flatir ofan syðstu búðanna, og ber þær nokkuð yfir umhverfið.  Þar þreyttu ungir vermenn leiki áður fyrr.  Þar byggðu svo Sumarliði Bjarnason og Guðrún Ingimundardóttir sér bæ; þurrabúð, uppúr aldamótunum (1900).  Síðar bjuggu þar Gestur Jósefsson og Ingibjörg Runólfsdóttir af Rauðasandi.  Um tíma var líka þurrabúð sem byggð var upp úr verbúðinni Evu“.

Horfnir bæir hvarvetna

„Hve margir bæir hafa verið hér, sem síðan hafa lagst niður“?

„Kollsvík, Láginúpur og Grundir voru lögbýli í Kollsvík, en auk þeirra voru Bakkar þurrabúð; Grund líka þurrabúð, þar bjó Samúel Eggertsson.  Og Stekkjarmelur, þar var grasbýli og þar standa hús, því þar var búið til 1962.  Tröð var hluti af Kollsvíkurlandi og Grænamýri einnig; hún stóð niðri í túninu.  Einu sinni var líka búið á Bergjum; bæ sem stóð ofarlega í Kollsvíkurtúni“.

Nú taka þeir Gunnar Össurarson og Össur á Láganúpi, sonur Guðbjartar, að skrá búðirnar og röð þeirra eftir þremenningunum sem hér voru ungir í Verinu.  Það er meginerindi Gunnars nú hingað að skrá þessa vitneskju um mannlíf og athafnir áður en hún gleymist, og það má ég ekki tefja með aulalegum spurningum.  Og því sest ég á gamlan verbúðarvegg og reyni að hugsa mér mannlífið hér um síðustu aldamót.  Það hafa fráleitt verið stroknar samkvæmishetjur sem höfðust við í þessum húsum; hlöðnum úr torfi og grjóti (grjóti eingöngu að innan), en þeir höfðu hugsun og reisn til að vilja vera menn.  Það var þeirra kynslóð sem eindurheimti fullveldi landsins úr 6 alda erlendri áþján.  Þessir menn hugsuðu ekki um að lifa flott á því að leigja land; selja land.

kollsvikurver uppdrattur

„Er höldar sigldu í sólareldi...“

Víkin var böðuð mildri kvöldsól.  Það voru að byrja að koma skuggar undir veggjunum sem enn standa þar sem áður var bærinn Grundir.  Víkurbyggðin böðuð mjúku sólskini; jafnvel grjóturðin fyrir ofan varð mild og hlý á svip.  Allt varð kyrrt og hljótt nema skvaldrið í sjófuglunum og lágværar raddir manna við hljóðlátan seitlandi lækinn.  Sjórinn kyrr og glóandi, þar til hann rann saman við bjartan himininn.

Þeir Gunnar og Össur eru teknir að skrásetja nöfn og aðrar upplýsingar um Verið í bók eina.  Hér syðra rekumst við á eftirfarandi milli búða- og mannanafna, hripað með hendi Össurar:

Get ég eigi gengin spor
í gömlum rústum fundið.
Eigi heldur elju og þor
í eftirlíking bundið.

Svo tek ég mér bessaleyfi til að enda þessar línur með erindum úr kvæði sem ég heyrði þarna eftir Helgu Ólafsdóttur sem fæddist á Láganúpi og ólst þar upp til tvítugsaldurs; nú roskin kona í annarri byggð.  Vart verður dregin mýkri mynd af Kollsvík og lífinu þar fyrrum en hún hefur gert:

Lækja og sjávar heyrði ég

hátt í lofti fuglaklið hljóma

á mjúkum grundum melablóma

mildum undi vorsins frið

Þá var yndi; þá var leikur

það að skoða og dvelja við.

Hjörð á beit; á bæjum reykur;

bátar leita á fiskimið.

 

Dýrð var há í vorsins veldi

vafin aftanroðanum,

er höldar sigldu í sólareldi

suður hjá Arnarboðanum

  1. hluti: Þáttur konunnar

hildur 1964Myndin er af Hildi Magnúsdóttur, sem hér segir frá.

Þeir voru konulausir í Kollsvíkurveri; og þó!  Hver var þáttur konunnar í lífinu í Kollsvík og verstöðinni þar?

Líklega væri að fara í geitarhús að leita ullar að spyrja þremenningana sem fræddu okkur síðast um verstöðina.  Kannski geri ég þeim rangt til.  Samt er alltaf best að fræðast af þeim er sjálfur hefur reynt það sem spurt er um.

Það er kvöld; orðið lágskýjað, og hráslagalegur vindur slítur úr þeim skvettur og slengir framan í þann er í heimsku sinni ætlar að gá til veðurs úti á hlaði.  „Það var alltaf logn þar sem gamli bærinn stóð uppi undir fjallinu“, segja þeir,... „en þangað var ekki hægt að láta vatn renna, og því var nýtt hús byggt neðar“. 

Þótt úti nauði hráslaginn er hlýtt í Kollsvíkureldhúsinu í kvöld.  Við skulum setjast hjá Hildi Magnúsdóttur, konu Guðbjartar Guðbjartssonar, og fræðast af henni um þátt konunnar í lífinu í Kollsvík og verstöðinni þar.

„Hvað ætti ég að geta frætt þig um góði minn?  Ég er ósköp hrædd um að það verði lítið“, segir Hildur.

„Það er áreiðanlega margt sem einmitt þú getur frætt mig um; sem þú veist en ég ekki, en langar þó að vita“

„Og hvað ætti það svosem að vera?  Það hefur ekkert óvanalegt komið fyrir mig.  Ég hef engu að segja frá, nema ósköp venjulegu lífi og hversdagslegum hlutum“.

„Já, það er einmitt það sem ég vil vita; hvernig hið daglega líf var hér áður fyrr, en um það veit ég ekki neitt“.

„Já, ég ætti nú kannski að geta sagt þér það“.

Spunnið og fléttað

„Höfðuð þið kvöldvökur hér í Kollsvík“?

„Já, það voru alltaf kvöldvökur hérna“

„Hvenær byrjuðu þær?  Strax á haustin“?

„Fyrst á haustin var setið í rökkrinu og prjónað.  Þegar kom fram á skammdegið lagði eldra fólkið sig í rökkrinu.  Kvöldvökur byrjuðu að lokinni sláturtíð, eða um veturnætur“.

„Hvernig voru þessar kvöldvökur; hvað var gert“?

„Það var kveikt kl 6-7; þá var miðdagsmatur.  Ekkert hafði verið borðað frá því kl 10 árdegis, en kl 12 á hádegi var kaffi fyrir fullorðna en grasate fyrir börn og unglinga.  Þegar lokið var við að borða og drekka kaffi var sest að ullarvinnu.  Konur spunnu; karlmenn táðu, greiddu hrosshár og spunnu það á vinglu, eða fléttuðu reipi og brugðu gjarðir.  Mamma brá líka gjarðir, svo það voru ekki karlmenn einir um“.

Þjóðsögur  Íslendingasögur

„Alltaf var einn að lesa eða kveða rímur...“

„Og hvað var lesið eða kveðið“?

„Það voru lesnar þjóðsögur Jóns Árnasonar; Íslendingasögur; Fornaldarsögur Norðurlanda og skáldsögur o.fl.  Kveðnar voru rímur af Þorsteini uxafæti; Hálfdáni Brönufóstra; Sörlarímur eftir Össur Össurarson á Látrum; rímur af Reimari og Fal; Líkafrónsrímur og Bertramsrímur o.fl.  Það var einkum Össur (faðir Gunnars) sem las og kvað rímur.  Hann átti skrifaða bók af Maroni sterka“.

Fjallagrös – Péturskver

„Hve lengi stóð kvöldvakan“?

„Vakan var til kvöldmatar kl 9.  Það var oftast flautir og bygggrautur með fjallagrösum.  Síðan var alltaf lesinn húslestur; sunginn sálmur og lesin bæn úr bænakveri Péturs biskups.  Lesið var um kl 10, og eftir það var farið að sofa.  Þá máttu hjúin vinna eftirvinnu; þá máttu þau prjóna fyrir sjálf sig, en þau urðu að gera það í myrkrinu því ljósmeti var ekkert eftir kl 10 á kvöldin.  Hjú fengu einnig að vinna fyrir sig vikuna fyrir jólin“.

„Já, hvernig voru ljósin“?

Ljós voru þá lýsislampar, eða þar til ég var 10 ára.  Fyrsti oliulampinn mun hafa komið hér í Kollsvíkina um aldamótin“.

„Og hvenær var svo farið á fætur“?

Farið var á fætur kl 6, og aldrei seinna en kl 7.  Oftast var kveikt á morgnana og setið við vinnu.  Gegningamenn fóru út ekki seinna en kl 7, og fengu ekkert fyrr en þeir voru búnir að gefa búpeningnum“.

Glettilega fallegir

„Hvernig voru jólin haldin“?

„Jólahald var fábreytt framan af.  Torfi móðurbróðir minn hafði fyrstur manna jólatré hér; það hefur líklega verið um 1903.  Hann smíðaði stórt tré og klæddi greinarnar með eini.  Ég fékk ekki að sjá fyrsta jólatréð; var þá að sitja yfir litlum krakka.  Fyrir jólin voru bakaðar lummur, laufabrauð, kleinur og stór kaka.

Spariskór, jólaskór, voru úr svörtu skinni, bryddir með hvítu eltiskinni og rósaleppar í þeim.  Annars var gengið á skóm úr steinbítsroði heima fyrir.  Þeir voru glettilega fallegir skinnskórnir; svartir með hvítum bryddingum og rósaleppum.  Þeir voru hafðir fram á sumar og farið á þeim til kirkju.

Hangikjöt var alltaf soðið fyrir hátíðirnar.  Á Þorláksmessukvöld var skata og reyktar bringur og kaffi; og svo var spilað á Þorláksmessukvöld“.

Jólaljós og sálmasöngur

„En hvað um jólaljós og trúarsiði“?

„Fyrir jólin voru steypt tólgarkerti; jólakertin, og lifði alltaf ljós á jólanóttina.  Á eftir aðfangadagshugvekju var alltaf sungið:

Á jóladag; á undan jólaguðspjallinu, var sungið:  „Í dag eitt blessað barnið er; borið og fætt í heiminn...“, o.s.frv.  Á jóladagsmorguninn var lesið snemma.  Við krakkarnir vorum þá oftast í rúminu“.

„Húslestrar“?

„Já, húslestrar hófust strax með vetrinum, og var haldið áfram þar til föstuhugvekjur tóku við.  Síðan var lesin önnur bók; „vorhugvekjur“.  Það var lesið á sunnudögum allt árið“.

Áramótafagnaður

„Nokkur áramótafagnaður“?

„Stundum á áramótum bjuggu menn sig í grímubúninga, og gengu um með kyndla.  Það var aðeins fullorðið fólk; unglingar máttu ekki taka þátt í því.  Svo var spilað.  Aldrei var spilað á aðfangadag jóla, en á jóladag sátu allir við spil og var mest spilað púkk.  Mamma og Torfi bróðir hennar gátu teflt allan jóladaginn.  Mamma kenndi okkur krökkunum tafl“.

Mestmegnis ofið í öll föt

„Hvernig var fatnaðurinn; heimaunninn“?

„Það var mikið ofið á veturna.  Uppistaðan var tvistur; fyrirvaf var ull.  Ennfremur var þráður í uppistöðu og tvistur í fyrirvaf þegar ofið var í milliskyrtur og sængurver sem notuð voru í verbúðunum.  Oft var búið að vefa einn vef og fella niður fyrir jól.  Við krakkarnir réttum í haföldin og skeiðina.  Það var mestmegnis ofið í öll föt; lítið sem ekkert keypt af útlendu fataefni.  nærföt buxur og skyrta voru úr hvítum vaðmálsdúk.  ... Já, og svo varð ég svo fræg að spinna“, segir Hildur og hlær að spurningu minni.

Skinnklæði og útskornir askar

„Eftir hátíðar var varið að elta skinn í brækur og spinna skinnklæðaþráð, en í hann var haft gott tog.  Kálfsskinn var notað í setskauta á brokum og leður í sóla.  Notuð voru elt eða eirlituð skinn.  Ljúka þurfti að sauma öll skinnklæði fyrir vertíð“.

„Nokkrar smíðar“?

„Það voru smíðaðar hagldir, rokkar, askar, trog, rjómadollur og strokkar.  Jón Torfason, afi minn, smíðaði flest ílát í sveitinni.  Það voru glettilega fallegir askarnir útskornir.  Hornspænir voru hér ekki algengir“.

Húsakynni

„Hvernig voru húsakynni og eldfæri“?

„Hér í Kollsvík voru tvennar hlóðir.  Eldavél kom þó hingað fyrir aldamót (1900).  Á haustin var farið til lyngrifs og rifið mikið af lyngi.  Fyrir jólin var tekið allt gamalt lyng sem haft var undir í rúmbotnum, og brennt en nýtt látið í staðinn. 

Baðstofan sem ég man fyrst eftir var með moldargólfi.  Loft var yfir og þiljað upp fyrir rúmin; síðan var sett reisifjöl“.

„Hvað var reisifjöl“?

„Reisifjöl var slétthefluð borð, óplægð, sett innan á sperrur í gömlum baðstofum helluþöktum; stundum aðeins yfir rúmunum“.

Nóg að gera þegar vermennirnir...

 „Unnu konurnar nokkuð í sambandi við verstöðina“?

„Það var nóg að gera þegar vermennirnir voru komnir í Verið.  Þeir fengu þjónustu hjá heimilisfólkinu.  Einu sinni í hörkubyl man ég eftir að vermennirnir flýðu allir heim á bæina.

Þegar bátarnir voru komnir í land var farið með brauð og kökur til þeirra.  Heimamönnum voru færður grautur, mjólk og soðning, en eftir að þeir fengu prímusa suðu þeir sjálfir soðninguna í Verinu á prímus“.

Þær tóku við útiverkunum

„Karlmenn komu ekki að skepnuhirðingu eftir að þeir fóru í Verið.  Konur urðu að bæta þeim á sig, og vinna á túnum.  Vermenn unnu af sér það sem gert var fyrir þá með því að taka upp mó í landlegum.  Kvenfólkið sá umþurrkun hans.  Sauðfé smöluðu menn til rúnings í landlegum.  Vertíð var fram í 10. – 11. viku sumars.  Nokkrir heimamanna réru allt sumarið.

Allir voru í heyskap á sumrin, sem eitthvað gátu.  Kollsvíkursystur; Halldóra og María Torfadætur, slógu.  Annars var ekki algengt að konur væru við slátt, en þær systur misstu föður sinn ungar en voru þó elstar af systkinum, en enginn karlmaður til a slá“.

Vildi heldur róa en eldhússtörf

„En vinnan í sambandi við fuglatekju“?

  1. – 17. viku sumars var farið í fýlunga og veiddist oft mikið. Fýllinn var plokkaður, en fiðrið þurfti að geymast lengi til að losna við lyktina áður en það var notað. Mikið af því var selt.  Svo var fýllinn fleginn og saltaður; það sem ekki var borðað nýtt.  Laukurinn (fitan undir bumbnum) var bræddur til ljósmetis á kolur“.

„Matjurtagarðar“?

„Já, það voru alltaf ræktaðar kartöflur og þær spruttu; og þær spruttu vel.  Það var alltaf sett mánuð af sumri.  Rófur voru einnig ræktaðar.  Þetta tilheyrði vorverkum kvennanna“.

„Notuð fjallagrös“?

„Farið var til grasa á hverju vori eða sumri.  Fjallagrös voru notuð bæði í brauð og grauta.  Það eru reglulega góð rúgbrauð, blönduð með fjallagrösum.  Grasatevatn var búið til úr fjallagrösum og mjólk“.

„En konur hafa þó ekki róið“?

„Magðalena Össurardóttir var 3 vor í Verinu og kvaðst heldur vilja gera það en vinna bæjarverkin.  Hún var um fermingu þegar hún byrjaði í Verinu.  Guðný Ólafsdóttir, Ásbörnssonar bónda á Láganúpi, reri ung með föður sínum.  Tvær konur og unglingar önnuðust heyskapinn.  Konurnar bundu heyið. ... Já, ég batt oft“!

 

Við þökkum Hildi fyrir skemmtilega frásögn.  Hún hefur lýst ýmsu sem mörg okkar vissu ekki áður.

 

  1. hluti: Reri nær 30 vertíðir

Þa var nokkrum dögum eftir sólskinsdaginn á sandinum í Kollsvík að ég skaust úr haustrigningunni inn til Júlíusar í Efri-Tungu, en fullu nafni heitir hann Kristján Júlíus Kristjánsson og hefur búið í Eftri-Tungu í Örlygshöfn í 24 ár.

„Er það rétt Júlíus, að þú sért fæddur svo að segja í Kollsvíkurvörinni; og hvenær gerðist það“?

„Ég er fæddur 12. júlí 1896 á Grundum; bænum sem var niðri við sjóinn; sunnantil í víkinni.  Pabbi og mamma bjuggu þar, og einnig afi og amma.  Við vorum 9 systkinin sem komumst upp“.

Fór á flot 10 ára

„Þú hefur þá líklega farið nokkuð snemma á sjóinn; alinn upp þarna á sjávarbakkanum“?

„Já, ég fór á flot 10 ára; náttúrulega á sumrin fyrst, og ég fór á vertíð á 15. árinu.  Hef vafalaust róið hverja vertíð frá 1911 til 1938.  Heimamenn í Kollsvík notuðu hverja stund til sjóferða, þrátt fyrir það að þeir hefðu landbúskap, enda var meiri mannafli þá en nú“.

„Þar sem þú ert alinn upp svo að segja í Kollsvíkurveri, þá hlýtur þú að vera flestum fróðari um lífið þar, og því langar mig að fræðast af þér um þennan stað og það líf sem þar var lifað“.

„Ég get náttúrlega sagt þér það sem ég man og veit af sögu Versins og starfsins þar.  Ég hygg að þegar ég fór að muna eftir mér, og fram að fyrra stríði 1914, hafi verið blómlegasti tíminn í Kollsvíkurveri.  Þá komu menn af Barðaströnd og víðar til róðra þar; flestir úr einu byggðarlagi voru af Barðaströnd.

Venjan var að koma í Verið strax um sumarmál, en svo hætti fiskur að ganga á gunnmið fyrr en seinna; ekki fyrr en komið var fram í maí.  Fyrstu róðrana var sótt lengra og fiskaður steinbítur og þorskur“.

Að „búða sig“

„Hvernig voru verbúðirnar og búnaður þeirra; á hverju byrjuðu menn þegar þeir komu í Verið“?

„Fyrsta verkið þegar menn komu í Verið var að „búða sig“; þ.e. að búa um sig; koma sér fyrir í búðunum.  Búðirnar voru að innan hlaðnar úr grjóti, en að utan úr grjóti og strengjum; var það gert til að þétta á milli steinanna.  Veggirnir voru fylltir með sandi.  Í þakinu voru sperrur, og á þeim langbönd og ofan á þau skarað hellum og tyrft yfir.  Nokkrar seinni búðirnar voru með járnþaki og torfi, en þær þóttu verri; járnið var miklu kaldara en helluþökin.

Inni var slegið upp rúmum með timburbotnum.  Flestir höfðu einhverjar undirsængur og rúmföt.  Aðkomumenn komu heim á bæina til þess að fá lyng og hey til að mýkja rúmin með.  Annaðhvort voru búðirnar þiljaðar innan, eða hessíanstrigi strengdur á veggina.  Gólfin voru hvítur sandur úr fjörunni og var skipt um sand þegar tóm gafst til.  Búðirnar voru því miklu vistlegri með hvítu sandgólfi en illa hirtu timburgólfi.

Rekkjufélagar sváfu andfæting og höfðu koffortin sín; skrínurnar, við höfðalagið.  Væri búðin sæmilega breið voru rúmin hvert á móti öðru meðfram veggjunum.

Gengið var inn í endann á flestum búðunum, en væri gengið inn á miðjum vegg voru þær oftast svo stórar að sín skipshöfnin var í hvorum enda.  Aðeins tvær búðir; Heimamannabúð og Napi, voru með dyr á miðjum vegg.  Við endann á Evu; búðinni sem þú sást um daginn, var fiskhjallur kallaður Adam.  Búðin gegnt Evu var nefnd Sódóma.  Seinna var Evu breytt í þurramannsbýli:  Magnús Jónsson, ættaður úr Tálknafirði, og Guðrún Jónsdóttir, ættuð úr Rauðasandshreppi, áttu heima þar“.

„Hverjir byggðu búðirnar“?

Kollsvíkurmenn byggðu allar búðir; áttu þær og leigðu vermönnum.  Gjaldið sem vermenn greiddu var „búðartollur“ og uppsátursgjald.  Mig minnir að hvorttveggja væri 12 kr; 6 kr búðartollur og 6 kr uppsátursgjald.  Við þurftum ekki að borga eftir; amma mín var af Kollsvíkurætt; átti part í jörðinni og þurfti því ekki að borga eftir búðina.  Hrís og lyng máttu menn fá ókeypis!.

Eldunarkrær

„Nálægt búðunum voru krær sem voru eingöngu ætlaðar til að matreiða í.  Ég man ekki eftir nema einum útihlóðum.  Svo komu olíuvélar og síðar prímusar, og þá var eldað inni í búðunum sjálfum.

Mat höfðu menn með sér heimanað í kofforti.  Þá var kæfa brædd í annan endann á skrínunni og smjöri stungið í hinn endann.  Brauð höfðu þeir einnig með að heiman.  Þegar líða tók á vertíðina fengu vermenn bakaðar rúgkökur á bæjunum og heimamenn fengu sendan spónamat; graut og mjólk.  Sumir komu með hangikjöt með sér, sem þeir notuðu framan af vertíð.

Barðstrendingar geymdu báta sína fram að vertíð innst í Patreksfirði; við árósana á Skeiðseyri; sléttri grasigróinni eyri vestan fjarðarins, sem nú hefur að mestu verið tekin til ofaníburðar.  Þeir standsettu bátana áður en þeir komu í Verið“.

„Segðu mér; var nokkurt eftirlit með sjóhæfni þeirra; nokkur skipaskoðun“?

„Það var engin skipaskoðun fyrr en á seinni árum; líklega ekki fyrr en 1912 – 1914.  Á seinustu árum var skráð á bátana og tryggingagjöld greidd; nokkru áður en útgerð lagðist þarna niður“.

Svo var beðið færis

„Þegar menn höfðu  búið að sér var aðeins beðið færis að fara í róður.  Færu menn í róður áður en fiskur gekk á grunnmið var róið djúpt og verið tvö sjávarföll í róðrinum, eða 12 tíma.  Eftir að fiskur gekk á grunnmið; lóðamiðin; „sandinn“ eins og það var kallað í Kollsvík, var venja að róa eftir því sem stóð á flóði eða fjöru, og aldrei öðruvísi.  Þá var verið aðeins eitt fall; þ.e. milli flóðs og fjöru.  Fiskinum var komið í „ruðning“, síðan var farið í búðina og hitað kaffi og á eftir var jafnvel byrjuð aðgerð.  Það var ekkert hægt að aðhafast (úti á miðunum) fyrr en fór að lina í strauminn.  Allajafna var tvíróið.

Þegar komið var úr seinni róðrinum var gert að.  Hausarnir settir á reit; steinbíturinn í hjalla og þorskurinn í salt.  Steinbítur á lóð var miklu horaðri og var hertur og notaður fyrir skepnur ef hann var mjög magur.  Seinni hluta vertíðar; um messudagana, var kominn feitur steinbítur, kallaður „messudagasteinbítur“.  Aðkomumenn urðu að salta síðustu róðrana, því öðruvísi var ekki hægt að flytja aflann“.

Fjórum sinnum dag hvern

„Árið 1894 var byrjað með lóðir í Kollsvík.  Venjan var að línulengdin væri ekki nema 10 lóðir, eða 60 faðmar hver lóð.  Þá voru 2 álnir milli króka.  Það var beitt í landi og línan lögð undan straumi, og legið yfir henni þangað til farið var að lina í fallinu.  Þá var byrjað að draga sama enda og lokið var við að leggja.  Þá dregið og beitt út; þ.e. línan var ekki dregin inn í bátinn, heldur dregin með borði; fiskurinn tekinn og línan síðan beitt og lögð jafnóðum aftur og hún var dregin.  Síðan var enn legið við sama enda þar til straumaskipti voru.  Línan var svo látin liggja meðan farið var í land.  Í seinni róðrinum var einnig dregið tvisvar og línan tekin upp í seinna skiptið og beitt í landi.  Það var því dregið og beitt fjórum sinnum á hverjum degi“.

Ekki hlýtt verk

„Hvar fenguð þið beitu“?

„Beitan var mestmegnis skelfiskur.  Áður var þó einnig höfð til beitu lifur og gota úr hrognkelsum, og gormur; steinbítsgormur; þ.e. garnir úr steinbít en ekki „buddan“; steinbítsmaginn.

Megnið af skelinni var kúfiskur.  Stundum var hann plægður upp.  Voru þá tveir bátar saman og var annar fastur, en hinn flutti út plóginn.  Síðan dró sá bátur sem lá fastur plóginn, þar til hann hrökk upp; hætti að grafa sig í sandinn.  Þá var plógurinn dreginn upp í lausa bátinn og skelin losuð úr pokanum.  Stundum var haft spil í landi; róið út með plóginn og hann síðan dreginn að landi; þá þurfti lengri plógstreng.  Ýmist var notað gangspil eða spil handsnúið með tveim sveifum.

Í þriðja lagi var svo farið í Bug; þ.e. inn fyrir Sandoddann í Sauðlauksdal, og skelin grafin upp með höndum.  Á stórum fjörum mátti taka skel á þurru, en á smærri fjöru varð að vasla í sjó.  Það gat gengið vel í sólskini og þurru veðri.  Fyrst þegar ég var háseti; á fermingarárinu mínu, var veðrið ekki hlýrra en það að ís lagði á fjöruna þegar féll út; það var næturfjara.  Það var ekki hlýtt verk, og tekjulítil aðferð.  Það þótti gott ef maðurinn gróf upp 2-3 tunnupoka yfir fjöruna“.

Að lenda á gljánni

„Hvernig voru miðin; og aflinn“?

„Afli var misjafn; og misjafn milli manna.  Fyrir utan þarabeltið er sandfláki út, en einnig eru þar hleinar sem þurfti að gæt sín á; bæði með veiðarfæri og eins braut á þeim þegar skyndilega brimaði.

Það voru ýmis mið, grynningar og hleinar, sem þótti best að þræða með.  Þeir sem lentu á miðjum sandi; „gljánni“, fengu minni fisk.  Oft var því þrifið til ára til að ná bestu miðunum.  Sumir voru lagnir á að vera árrisulli en hinir, og fljótir út.

Það sem ég sagði þér áðan, um róðrafjöldann, var venjan; en stundum voru líka 4 – 5 róðrar í lotu.  Uppstigningardagur var haldinn helgur og róið að kvöldi uppstigningardags; og síðan í lotu fram að helgi.  Þetta var kallað „uppstigningardagsruna“.  Það kom oft fyrir, einkum ef landlegur höfðu verið og helgi fór í hönd, að tekin var svona lota“.

Kaffi – spil – bækur – bolti – glímur

„Hvað gerðu menn annað í landlegum“?

„Í landlegum vegna hvassviðris eða brims lá það fyrst fyrir að sofa út, væru menn þreyttir.  Búðirnar urðu að geyma allan fjöldann ef vont var veður.  Heimamenn fóru heim á bæina, og þá stundum til annarra starfa.

Það var fátt um skemmtanir hjá aðkomumönnum.  Hásetar hjá heimamönnum fóru oft heim með þeim á landlegudögum og unnu að móskurði.  Oft gengu menn milli búða og þáðu kaffi hvor hjá öðrum.  Oft kom það fyrir, þótt ekki væri err í mánuðinum, að menn tóku upp spil sér til dægrastyttingar.  Aftur fóru ungu mennirnir út á slétta bala (þar af komið nafnið „Strákamelur“) og reyndu með sér, t.d. í glímu, eða fóru í handbolta og fótbolta.  Það voru margir leiknir í handbolta; þeir þóttu bestir í hvoru liði sem voru leiknir að grípa.  Það voru litlir boltar.  Fótbolti var ekki nema seinustu árin.

Einstöku menn kváðu rímur.  Oft var sungið í búðunum.  Dálítið hrafl höfðu menn með sér af bókum.  Mörg vísan varð til í Verinu“.

Kvæði og vín

„Já, það var mikið kveðið í Kollsvíkurveri; einkum um það broslega sem fyrir kom.  Býst við að flest sé það gleymt; þótt þetta væru dægurflugur voru innanum vel gerðar og prenthæfar vísur.  Um skáld var lítið að ræða; helst var það Pétur Jónsson frá Stökkum“.

„Var mikið drukkið í Verinu“?

„Drukkið!  Ég minnist þess ekki að ég sæi vín á manni í Verinu.  Hér starfaði þá ungmennafélag sem Valdimar Össurarson var driffjöðrin í.  Hann gekkst fyrir bindindisstarfi; bæði á vín og tóbak, og mun enginn maður í sveitinni hafa notað vín eða tóbak.

Þegar ég var stálpaður fannst rauðvínstunna á reki.  Hún var flutt á land í Kollsvík.  Hreppstjórinn kom og lét bjóða í.  Þetta var ekki sterkt vín.  Seinna rak spíratunnu á Rauðasandi.  Hreppstjórinn bjó þar, og það er sagt að ryðgað hefði á hana gat og allur spíritusinn lekið niður!  Þá voru ekki nema 3 – 4 menn í sveitinni sem langaði í vín“.

Hver stund notuð

„Og hvenær lauk vertíðinni“?

Vertíðin byrjaði venjulega um sumarmálin og lauk yfirleitt á fyrstu dögum júlímánaðar.  Þannig að menn væru komnir heim um 12. helgi sumars.

Heimamenn hættu aldrei róðrum yfir sumarið.  Þá voru stundum aðeins 3 á bát, og eingöngu notuð handfæri.  Hver landlegustund var notuð við heimilisstörf.  Stundum var karlmaður allt sumarið við heyvinnu og stundum var slegið niður róðri ef þurfti að þurrka mikið hey.  Ef vel gaf var róið fram undir veturnætur.  Mér finnst að frekar hafi verið stillur á haustin áður fyrr.  Oft var þá góður haustafli þegar fiskur fór að gefa sig til.  Þá var hann að fara, og aflaðist þá oft ágætlega.  Þá var dag farið að stytta og því verið á sjónum myrkranna á milli, og aðgerð framkvæmd við ljós“.

Dragnót ógæfan

„Þú sagðir að fiskurinn hefði verið að fara...“.

„Já, hér er flágrynni; landgrunninu hallar afarhægt.  Hér snardýpkar ekki fyrr en við Víkurál, sem er um 9 stunda ferð frá Patreksfirði.  Á öllu grunninu verður fisklaust á veturnóttum.  En meðan firðirnir voru ekki urnir upp, var fiskur í Flóanum, einkum ýsa, fram undir jól; bæði í Arnarfjarðarflóa og Patreksfjarðarflóa; sérstaklega Molduxadýpi.

Þessu hefur öllu hallað á ógæfuhlið síðan dragnótin kom til sögunnar.  Meðan dragnótaveiðar voru ótakmarkaðar var orðið fisklaust að kalla inni í fjörðunum.  Svo voru þær bannaðar og þá kom fiskurinn aftur.  Þegar dragnótaveiðar voru leyfðar á ný var uppgripaafli fyrsta sumarið, en annað og þriðja sumarið hefur dregið úr aflanum“.

Verslunarhættir

„Þú hefur ekki enn minnst á verðlag, né hvert aflinn var seldur.  Var allur aflinn hertur“?

„Nei, þorskur var saltaður; stundum verkaður heima, og venjulega fluttur til Patreksfjarðar.  Sigurður Bachmann kaupmaður tók fisk í umboðssölu.  Stundum var hann fluttur beint til Ísafjarðar.  Eftir að fyrsta pöntunarfélagið í Rauðasandshreppi tók til starfa var saltfiskurinn verkaður heima; pakkaður þar og látinn í útlend flutningaskip sem tóku hann hér á Víkunum.

Hausar og hryggir voru hertir.  Þorskhausar voru mikið notaðir til matar, en steinbítshausar voru þó betri.  Hausar og hryggir voru einnig fóðurbætir bænda hér.  Lifrin var líka oftast hirt á tunnur og látin renna sjálf.  Var henni blandað í hey á veturna“.

Föst vöruskipti

„Mér skilst að þið hafið fyrst og fremst fiskað steinbít; hvaða verð var áhonum hertum þá“?

„Steinbítur þekktist ekki sem verslunarvara til kaupmanna, heldur eingöngu látinn til bænda sem ekki bjuggu við sjó.  Verðið minnir mig að væri 20 aurar steinbíturinn.  Margir komu í skreiðarferðir; t.d. man ég eftir sr. Guðmundi í Gufudal með stóra hestalest í skreiðarferð hingað.  Viðskiptin voru einkum við bændur í sveitum við Breiðafjörð.  Oftast voru það fastir viðskiptamenn:  Þeir fengu steinbít og létu smjör og tólg.  Þetta voru áreiðanlegir menn.  Ég man aðeins eftir einni undantekningu.  einu sinni fékk pabbi bréf frá manni sem ekki hafði skipti við hann áður.  Maðurinn pantaði steinbít og kvaðst skyldu standa í skilum; og endaði svo bréfið þannig:  „Að minnsta kosti skal ég borga daginn fyrir dómsdag“.  Hann fékk fiskinn, en greiðslan er ókomin enn; enda líka orðið dráttur á dómsdegi“!

Hákarlalegur

„Stunduðuð þið ekki líka hákarlalegur héðan“?

„Hákarlaútgerð héðan var búin fyrir mitt minni.  Áður voru hákarlaveiðar stundaðar héðan á báti sem hét Fönix.  Seinna keyptu Kollsvíkurmenn vélbát til flutninga sem þeir kölluðu líka Fönix.  Á hákarlatímanum var lifrin brædd og seld á tunnum.  Hákarlinn var hengdur upp, og þótti bestur með brennivíni.

Ég fór í tvær hákarlalegur.  Önnur heppnaðist ágætlega; við fengum mikinn hákarl og lifur, en í hinni var lítill afli.  Þær ferðir voru báðar frá Breiðavík.  Við fórum á tveimur stórum róðrarbátum með vél; Hrefnu og Tjaldi“.

Meiri velmegun

„Og hvernig var afkoma manna hér á þessum verbúðarárum“?

„Það þótti meiri velmegun í Kollsvík, Breiðavík og Látravík, eða þar sem sjór var sóttur, en á öðrum stöðum í Rauðasandshreppi.

Þegar ég man eftir var útgerð ekki orðin nema í Kollsvík aðallega.  Áður fyrr réru aðkomumenn frá Brunnum á Látum og Látranesi, og í Breiðavík voru aðkomubátar; t.d. einn bátur úr Hafnarfirði og annar úr Arnarfirði“.

„Stunduðuð þið Kollsvíkingar nokkuð fuglaveiði“?

„Já Kollsvíkingar stunduðu líka bjargferðir“.

„Þú segir mér frá þeim þætti seinna“.